Praktyczne porady dla matek i ojców. Przeczytaj, co powinni wiedzieć rodzice o zdrowiu dziecka.

Nieśmiałość czy MUTYZM wybiórczy

Problemy nadmiernej nieśmiałości u dzieci

bywają bagatelizowane, ponieważ te maluchy, w przeciwieństwie do swoich nadpobudliwych psychoruchowo rówieśników, nie sprawiają kłopotów wychowawczych. Niestety w okresie przedszkolnym wiele nieśmiałych dzieci funkcjonuje na granicy fobii społecznej czy też mutyzmu wybiórczego, o którym wspomniała w komentarzu czytelniczka (przedostatni post). Mutyzm wybiórczy (selektywny) w przeciwieństwie do mutyzmu całkowitego nie jest niemożnością mówienia – występuje tylko w określonych sytuacjach.

Dzieci z mutyzmem w opinii swoich rodziców są nieśmiałe, mało towarzyskie i mniej aktywne. Typowo zaburzenia ujawniają się w środowisku niezbyt bezpiecznym dla dziecka (np. przedszkole). Może ono rozmawiać z dorosłymi w domu, ale nie rozmawia z osobami w tym wieku poza domem. Nawet domownikom trudno dostrzec problem. Bywa, że to zaburzenie nie jest rozpoznane, dopóki dziecko nie rozpocznie nauki szkolnej.

Jedynie poważniejsze zaburzenia są obserwowane w domu. Dzieci z ciężkim mutyzmem wybiórczym bywają zahamowane nie tylko w komunikacji słownej, lecz także w ekspresji niewerbalnej. Częstymi objawami są brak kontaktu wzrokowego i słabo modulowana mimika twarzy.
Jako zaburzenia współtowarzyszące mogą wystąpić zaburzenia lękowe czy odżywiania, depresja, moczenie mimowolne, , nadpobudliwość psychoruchowa, tiki.

Psychiatrzy rozpoznają mutyzm wybiórczy, jeśli przez co najmniej miesiąc dostrzegalny jest brak komunikacji werbalnej, czyli rozmawiania, gdy takie potrzeby powinny zaistnieć. Oczywiście muszą być wykluczone inne przyczyny niemówienia, takie jak: zaburzenia słuchu, mowy (brak znajomości języka mówionego, jąkanie i inne trudności w wymowie) oraz intelektu (zaburzenia psychotyczne, autyzm).

Przyczyn mutyzmu wybiórczego, podobnie jak większości chorób, można doszukiwać się w genach i środowisku. Geny to rodzinne predyspozycje, ale ważniejsze jest otoczenie dziecka. Obecnie wskazuje się na lękowe podłoże tego zaburzenia w sytuacjach utożsamianych przez nie z niepokojem. Doświadczenia dziecka w środowisku przyczyniają się do powstrzymywania się od mówienia w przypadku poczucia niepewności i obaw przed popełnianiem błędów. Do takich sytuacji prowadzą:

  • niekonsekwencje wychowawcze rodziców,
  • przesadne wymagania, także naleganie na to, żeby dziecko mówiło, i oczekiwania nieuwzględniające jego trudności,
  • nadmierna krytyka ze strony otoczenia,
  • dezaprobata (również z powodu niemówienia),
  • dokuczanie,
  • brak wzmocnień pozytywnych za zachowania oczekiwane,
  • rozłąka z rodzicami i pozostawienie w nieznanym otoczeniu.

Mutyzm bywa następstwem nierozwiązanych konfliktów rodzinnych lub przeżyć traumatycznych z okresu wczesnego dzieciństwa. Sugerowaną przyczyną może być odrzucenie przez rodziców oraz stosowanie kar milczenia, czyli nieodzywanie się do dziecka, gdy zachowuje się ono w sposób niepożądany.

Do czynników podtrzymujących niepokój dziecka i przyczyniających się do unikania rozmów z osobami spoza strefy komfortu zaliczamy:

  • niepokój rodziców,
  • rodzinną niechęć do rozmów i wspólnego rozwiązywania problemów,
  • zbyt mało okazji do uczestniczenia w interakcjach z osobami spoza kręgu rodziny,
  • pozwalanie dziecku na unikanie sytuacji budzących lęk, zamiast pomagania mu w zrozumieniu lęku i modyfikowaniu zachowań,
  • specjalne, ulgowe ocenianie dziecka i traktowanie jego trudności jako problemów nie do pokonania (co wiąże się z wyręczaniem dziecka w mówieniu, stwarzaniem specjalnej ochronnej atmosfery wokół niego, oczekiwaniem od rówieśników szczególnej atencji wobec dziecka niemówiącego),
  • zwiększoną uwagę i zainteresowanie się dzieckiem, gdy milczy,
  • świadomość społecznej, kulturowej czy językowej odrębności.

Mutyzm wybiórczy będzie utrwalany, gdy stanie się mechanizmem obronnym wynikającym z lęku, który powstaje poprzez skojarzenie bodźca bezwarunkowego (przykrych objawów wegetatywnych towarzyszących lękowi) z bodźcem obojętnym (obecność innych osób).

Wzmacnianie i utrzymywanie się objawów mutyzmu wybiórczego (podobnie jak fobii społecznej) częściej występuje w rodzinach, które unikały kontaktów z „obcymi”. W takich domach zwykle obowiązują zasady lojalności wobec „swoich” i nieufności wobec osób spoza najbliższego kręgu. Dzieci stają się podobne do rodziców.

Nieufność wobec świata zewnętrznego wywołuje ekstremalną zależność dziecka od opiekunów. Nasila ją nadmierna troska rodzicielska i potrzeba ciągłego kontrolowania. Takim rodzicom łatwiej akceptować unikanie aktywności społecznych przez dzieci. W konsekwencji nieświadomie nasilają ich izolacją psychologiczną.

U dziecka z mutyzmem wybiórczym można dostrzec charakterystyczny „lękliwy” wygląd: głowa i ramiona przygięte do przodu, sztywne kończyny i unikanie kontaktu wzrokowego. Jednocześnie występują próby wymuszania poprzez bierny opór i próby manipulowania otoczeniem.

Mutyzm wybiórczy i lęk społeczny mają wspólne podłoże w nadmiernej lękliwości. Wcześnie leczone mogą ustąpić, a przetrwałe – mogą zmieniać swój charakter. Na przykład mogą ustąpić objawy mutyzmu, ale pojawi się lęk społeczny. Zaburzone relacje społeczne nie są jedynym problem tych dzieci. W przyszłości zagraża im somatyzacja objawów, czyli pojawienie się różnych chorób. Rozpoznanie problemów emocjonalnych, które stanowią ich podłoże, jest zwykle opóźnione, a tym samym są trudniejsze do leczenia.

Nadmierna nieśmiałość i lękliwość powinna być dostrzeżona u najmłodszych dzieci. Istotna jest tu rola nauczycieli przedszkolnych, którzy powinni zwrócić szczególną uwagę na dzieci unikające wspólnych zabaw, niekomunikujące się z personelem czy rówieśnikami i przejawiające nadwrażliwość na bodźce w otoczeniu.

Podstawowym celem leczenia jest wygaszanie zachowań lękowych przez ćwiczenia relaksacyjne połączone ze stopniową ekspozycją na sytuacje wyzwalające lęk.

Konieczne jest wzmocnienie pozytywne, a zwłaszcza wynagradzanie komunikacji słownej. Zwiększenie poczucia własnej wartości i zaufania do otoczenia zewnętrznego ułatwi komunikację społeczną.

Zaleca się stosowane techniki „małych kroków” polegającej na stopniowym przechodzeniu od mówienia przy zaufanych osobach do mówienia w szerszym gronie.

W przypadku starszych dzieci istotne jest wsparcie psychologiczne i dokładne przeanalizowanie z dzieckiem lęku przed mówieniem oraz sposobów redukcji napięcia. Również rodzina i najbliższe otoczenie powinny być włączone we współpracę ze szkołą w zakresie pomocy dziecku. Na podstawie orzeczenia lekarskiego o zagrożeniu niedostosowaniem społecznym szkoła ma obowiązek opracowania indywidualnego programu wsparcia terapeutycznego dla dziecka. Szczególnie niekorzystna jest obecność ucznia z mutyzmem w licznej klasie. Liczebność klasy potęguje lęk, a nauczycielowi trudno jest indywidualnie traktować każde dziecko.

Efekty terapii zależą od wielu czynników, takich jak wczesne podjęcie interwencji, dopasowanie terapii do możliwości dziecka i rodziny, współpraca rodziny i środowiska szkolnego. Dodatkowo na rokowanie może mieć wpływ brak współwystępujących zaburzeń u dziecka. Wyniki badań sugerują, że leczenie rozpoczęte od chwili wystąpienia objawów pomaga zminimalizować liczbę czynników wzmacniających zaburzenia.

Jeśli objawy utrzymują się przez dłuższy czas,  wprowadzane terapie nie przynoszą oczekiwanych rezultatów, a u dziecka dodatkowo występują objawy depresyjne lub lękowe, lekarz psychiatra może rozważyć leczenie farmakologiczne.

Od leczenia skuteczniejsza jest profilaktyka, dlatego:

  • rodzice muszą unikać błędów wychowawczych i świadomie stymulować prawidłowy rozwój dziecka,
  • nauczyciele wychowania przedszkolnego oraz pediatrzy powinni pomóc rodzicom w ocenie ewentualnego problemu i ograniczyć ryzyko rozwoju mutyzmu wybiórczego.

 

O mnie

Marek Pleskot

Jestem pediatrą od ponad 30 lat. Przez 14 lat uczyłem studentów i specjalizujących się lekarzy w Warszawskiej Akademii Medycznej, od 22 lat prowadzę gabinet pediatryczny w Podkowie Leśnej. Wiem o co pytają rodzice i wiem czego zwykle nie zdążą wytłumaczyć inni lekarze.

Popularne porady

ZDROWY KLIMAT

Jest podstawą zdrowia i warunkiem

© 2015 pediatraodpowiada.pl. Porady dla rodziców i opiekunów dzieci